بزاڤی سیاسی و پێشمەرگایەتی لە ڕواندز ١٩٦١–١٩٧٥ توێژینەوەیەکی مێژوویی ـ سیاسی

توێژینەوەیەکی مێژوویی ـ سیاسی |

وێنەی پێشنیارکراو بۆ سەرەتای بابەت: ڕواندز و سروشتی شاخاویی ناوچەکە. پێش بڵاوکردنەوە، سەرچاوە و مافی بەکارهێنانی وێنەکە بپشکنە.

پوختە

دەڤەری ڕواندز لە نێوان ساڵانی ١٩٦١ تا ١٩٧٥دا یەکێک لە ناوچە گرنگەکانی بزووتنەوەی سیاسی و پێشمەرگایەتیی کوردستان بوو. سروشتی شاخاوی، دۆڵە قووڵەکان، شوێنی جوگرافی و پەیوەندیی ناوچەکە بە ناوچە سنوورییەکان، ڕۆڵێکی گرنگیان لە گەشەکردنی بزاڤی سیاسی و سەربازیی ئەو سەردەمەدا هەبوو.

لە ماوەی شۆڕشی ئەیلوولدا، ڕواندز تەنها شوێنی ڕووداوە سەربازییەکان نەبوو؛ بەڵکو ناوچەیەک بوو کە ژینگەی سیاسی، پەیوەندیی حیزبی، پشتگیریی کۆمەڵایەتی و بەشداریی دانیشتووانی شار و گوندەکانی دەوروبەری تێیدا گرنگ بوون. ڕۆڵی ژنان، گەنجان، خێزانەکان و کەسایەتییە ناوخۆییەکانیش بەشێک بوو لە ئەزموونی ئەو قۆناغە.

توێژینەوەی هیوا سەید سەلیم، کە لە ٢٣ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦ لە ماڵپەڕی ئاپۆڕانیوز بڵاوکراوەتەوە، بە تایبەتی گرنگیی جوگرافیی ڕواندز، گەشەی ڕێکخستنە سیاسییەکان، شەڕی هەندرێن لە ١٩٦٦ و شەڕی گۆڕنۆک لە ١٩٧٤، هەروەها کاریگەریی شەڕ لەسەر دانیشتووانی ناوچەکە دەخاتەڕوو.

١. پێشەکی: ڕواندز لە مێژووی بزووتنەوەی کوردیدا

مێژووی سیاسیی کوردستان تەنها لە ڕێگەی ڕووداوە گەورەکان و ناوی ڕێبەرانەوە تێناگەین؛ بەڵکو پێویستە ڕۆڵی شار و ناوچەکان، کەسایەتییە ناوخۆییەکان و دانیشتووانیش بخوێندرێنەوە. ڕواندز یەکێک لەو ناوچانەیە کە بەهۆی تایبەتمەندیی جوگرافی و مێژووییەکانی، لە قۆناغە جیاوازەکانی بزاڤی سیاسی و نەتەوەیی کورددا پێگەیەکی تایبەتی هەبووە.

لە ساڵانی ١٩٦١–١٩٧٥دا، شۆڕشی ئەیلوول بووە چوارچێوەی سەرەکیی گۆڕانکارییە سیاسی و سەربازییەکان. ئەم شۆڕشە کاریگەرییەکی فراوانی لەسەر ژیانی دانیشتووانی کوردستان هەبوو؛ لە ڕواندزیشدا ئەم کاریگەرییە لە پەیوەندییە سیاسییەکان، هاتوچۆی هێزەکان، پشتیوانیی کۆمەڵایەتی و ڕووداوە سەربازییەکاندا دەردەکەوت.

ئامانجی ئەم بابەتە ئەوەیە کە بە پشتبەستن بە سەرچاوە مێژووییەکان، ڕۆڵی ڕواندز لەو قۆناغەدا بخاتەڕوو و گرنگیی بەشداریی خەڵکی ناوچەکە لە چالاکییە سیاسی و پێشمەرگایەتییەکان ڕوون بکاتەوە.

٢. گرنگیی جوگرافی و ستراتیژیی ڕواندز

ڕواندز لە ناوچەیەکی شاخاوی و دۆڵ‌داردا هەڵکەوتووە. شاخە بەرزەکان، دۆڵە قووڵەکان، ڕێگاکانی نێوان گوندەکان و نزیکیی ناوچەکە بە سنوورە نێودەوڵەتییەکان، تایبەتمەندییەکی جوگرافییان بە ڕواندز بەخشیوە.

لە توێژینەوەی هیوا سەید سەلیمدا، ناوی چەند شاخ و دۆڵێک وەک بەشێک لە پاشخانەی جوگرافیی ناوچەکە هاتووە؛ لەوانە چیای هەندرێن، کوڕەک، زۆزگ و دۆڵەکانی بالیسان، مەلەکان، ئالانە و ئاکۆیان.

ئەم شوێنانە لە ڕووی مێژووییەوە گرنگن؛ چونکە لە شەڕی چەکداریدا، زانیاریی ناوخۆیی لەبارەی ڕێگا، بەرزایی، پەناگە و شوێنی جوگرافی دەتوانێت کاریگەری لەسەر جووڵەی هێزەکان هەبێت.

هەروەها ڕێگای هاملتۆن، کە ناوچە شاخاوییەکانی کوردستانی بەیەکەوە دەبەستێتەوە، لە مێژووی پەیوەندی و هاتوچۆی ناوچەکەدا گرنگیی هەبووە.

بەڵام پێویستە جیاوازی بکرێت لە نێوان گرنگیی جوگرافیی گشتی و کاریگەریی ڕاستەوخۆی ئەو جوگرافیایە لەسەر هەر ڕووداوێکی دیاریکراوی سەربازی؛ ئەوەی دووەم پێویستی بە بەڵگە و شیکاریی وردتر هەیە.

٣. پاشخانەی سیاسیی ڕواندز پێش ١٩٦١

بۆ تێگەیشتن لە بزاڤی سیاسیی ڕواندز لە ساڵانی شەستەکان، پێویستە سەرنج بخەینە سەر چالاکییە سیاسییەکانی پێش شۆڕشی ئەیلوول.

بەپێی توێژینەوەی ئاپۆڕانیوز، لق و ڕێکخستنە سیاسییەکانی وەک حیزبی هیوا لە ڕواندز پێش ئەو قۆناغە بوونیان هەبوو. دواتر، بەشێک لە ئەندامانی ئەو ڕێکخستنە پەیوەندییان بە حیزبی شیوعیی عێراقەوە کرد و بەشێکی دیکەش لە ناوەڕاستی ساڵانی پەنجاکاندا چوونە ڕیزی پارتی دیموکراتی کوردستان.

ئەم زانیارییە نیشان دەدات کە بزاڤی سیاسی لە ڕواندز لە ساڵی ١٩٦١ەوە بە یەکجار دەستی پێنەکردووە؛ بەڵکو پاشخانێکی سیاسی و ڕێکخراوەیی هەبووە.

لەو سەردەمەدا، هەلومەرجی ئابووری و کۆمەڵایەتیی کوردستانیش کاریگەریی لەسەر چالاکییە سیاسییەکان هەبوو. هەژاری، سنوورداربوونی دەرفەتە ئابوورییەکان و گۆڕانکارییەکانی عێراق، ژینگەیەکی ئاڵۆزیان دروست کردبوو کە تێیدا حیزب و ڕێکخراوە سیاسییەکان هەوڵیان دەدا پەیوەندیی خۆیان لەگەڵ کۆمەڵگە بەهێز بکەن.

٤. شۆڕشی ئەیلوول و گۆڕانکارییە سیاسییەکان لە ١٩٦١

 

شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٦١دا لە چوارچێوەی ناکۆکیی نێوان حکومەتی عێراق و بزووتنەوەی کوردی دەستی پێکرد. لەو کاتەدا، پەیوەندیی نێوان حکومەتی عەبدولکەریم قاسم و پارتی دیموکراتی کوردستان خراپتر دەبووەوە.

بەپێی زانیارییەکانی توێژینەوەکە، لە هاوینی ١٩٦١دا هەوڵی سیاسی بۆ کەمکردنەوەی ناکۆکییەکان هەبوو. پارتی دیموکراتی کوردستان یادداشتێکی ئاراستەی حکومەت کرد، بەڵام بارودۆخەکە بەرەو ئاڵۆزیی زیاتر چوو. لە ٦ی ئەیلوولی ١٩٦١دا مانگرتنێکی گشتی ڕێکخرا و لە ١١ی ئەیلوولدا هێزەکانی سوپای عێراق دەستیان بە بۆردومانی هەندێک ناوچە کرد؛ لە ١٩ی ئەیلوولیشدا بڕیاری ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداری لەلایەن مەکتەبی سیاسیی پارتییەوە درا.

بۆ ڕواندز، ئەم گۆڕانکارییە واتای ئەوەی هەبوو کە ناوچەکە لە چوارچێوەی شۆڕشێکی سەراسەریدا دەکەوێتە ژێر کاریگەریی پەیوەندییە سیاسی و سەربازییەکان.

پێشمەرگە، حیزبە سیاسییەکان و دانیشتووانی ناوچەکە بە شێوەی جیاواز لەو قۆناغەدا بەشدار بوون؛ بۆیە مێژووی ڕواندز پێویستی بە خوێندنەوەی هاوکاتیی ڕووداوە سەراسەرییەکان و ئەزموونی ناوخۆیی هەیە.

٥. بزاڤی حیزبی و ڕێکخستنە سیاسییەکان

پارتی دیموکراتی کوردستان و حیزبی شیوعیی عێراق لەو ماوەیەدا لە چوارچێوەی سیاسیی ڕواندزدا گرنگ بوون. بەڵام ئەم دوو ڕێکخراوە لە ڕووی ئایدیۆلۆژی، پێکهاتە و شێوازی چالاکیی سیاسییەوە جیاوازییان هەبوو.

توێژینەوەکە ئاماژە بەوە دەکات کە بارەگای سەرەتاییی پێشمەرگەی پارتی لە ساڵانی ١٩٦٢–١٩٦٣دا لە گوندی کەرەک دامەزرا، لە کاتێکدا بارەگای پێشمەرگەکانی شیوعی لە گوندی لۆغان بوو. دواتر شوێنی بارەگای ناوچەکە بەهۆی گۆڕانکارییەکانی شەڕ و بۆردومانەکان گۆڕا.

ئەم وردەکارییانە بۆ مێژووی ناوچەیی گرنگن؛ چونکە ڕوون دەکەنەوە کە چالاکیی سیاسی تەنها لە ناو شاردا نەبوو، بەڵکو گوندەکانیش بەشێک بوون لە تۆڕی پەیوەندی و ڕێکخستنەکان.

لە هەمان کاتدا، نابێت کۆمەڵگەی ڕواندز بە یەک ڕەنگ و یەک هەڵوێستی سیاسی پیشان بدرێت. بۆ تێگەیشتنی وردتر، پێویستە پەیوەندییەکان، ناکۆکییەکان و بەشداریی جۆراوجۆری تاکەکان و خێزانەکان بە سەرچاوە پشتڕاست بکرێنەوە.

٦. شەڕی هەندرێن لە ١٢ی ئایاری ١٩٦٦

شەڕی هەندرێن یەکێکە لە ڕووداوە گرنگەکانی مێژووی شۆڕشی ئەیلوول و پەیوەندییە سەربازییەکانی ڕواندز. بەپێی توێژینەوەی هیوا سەید سەلیم، شەڕەکە لە ١٢ی ئایاری ١٩٦٦ ڕوویدا و پەیوەندیی بە هەوڵی هێزەکانی حکومەتی عێراق بۆ کۆنترۆڵکردنی شوێنە ستراتیژییەکانی چیای هەندرێن هەبوو.

بەپێی هەمان سەرچاوە، هێزەکانی حکومەت پێش شەڕەکە هەندێک شوێنی گرنگیان لە چیای هەندرێن داگیرکردبوو. لە بەرامبەردا، پلانێک بۆ گەڕاندنەوەی ئەو شوێنانە لەلایەن فەرماندە سەربازییەکانی بزووتنەوەی کوردییەوە دانرا.

توێژینەوەکە ڕۆڵی هێزێکی ناوخۆیی بە سەرپەرشتیی عیزەت سلێمان بەگیش باس دەکات و ناوی سێ پێشمەرگەی گیانبەختکردوو دەهێنێت:

• ساڵح مام ئەلیاس ڕواندزی.

• خدر عەوڵا بەگ دەرگەڵەیی.

• عەریف یونس هەولێری.

ئەم ناوانە بەپێی توێژینەوەی سەرچاوەکە هاتوونەتەوە و بۆ بڵاوکردنەوەی ئەکادیمی باشە بە بەراوردکردن لەگەڵ سەرچاوەکانی تری مێژوویی پشتڕاست بکرێنەوە.

لە لێکدانەوەی مێژووییدا، گرنگیی شەڕی هەندرێن تەنها لە ڕووداوی سەربازییەکەدا نییە؛ بەڵکو لە کاریگەرییەکەی لەسەر هاوسەنگیی هێز و پەیوەندییە سیاسییەکانیشدایە. بەڵام بۆ دیاریکردنی وردیی ئەو کاریگەرییە، پێویستە سەرچاوەی زیاتر بخوێندرێتەوە.

٧. شەڕی گۆڕنۆک لە ئابی ١٩٧٤

شەڕی گۆڕنۆک، کە لە بناری چیای کوڕەک پەیوەندیی بە ڕووداوەکانی شۆڕشی ئەیلوولەوە هەبوو، یەکێکی دیکەیە لە ڕووداوە سەربازییە گرنگەکانی دەڤەری ڕواندز.

بەپێی توێژینەوەکە، ڕووداوەکە لە ٢ی ئابی ١٩٧٤دا ڕوویدا. سەرچاوەکە باس لە هەوڵی هێزەکانی سوپای عێراق بۆ پێشڕەوی لە چیای کوڕەک بەرەو پشت گوندی بێخاڵ دەکات و ئامانجی هێرشەکە بە داگیرکردنی ڕواندز پەیوەست دەکات. هەروەها ڕۆڵی هێزی پێشمەرگەی بەڵاەک و فەرماندەیی سەید سەلیم باس دەکات.

ئەم ڕووداوە لە چوارچێوەی قۆناغێکدا ڕوویدا کە شەڕ لە نێوان حکومەتی عێراق و بزووتنەوەی کوردی توندتر بووبوو. لەو قۆناغەدا، شوێنی جوگرافی و زانیاریی پێشمەرگەکان لەبارەی دۆخی ناوچەکە بەشێک بوون لە ڕەهەندەکانی بەرگری.

بۆ تێگەیشتن لە شەڕی گۆڕنۆک، پێویستە لەگەڵ ڕووداوە سەربازییەکاندا، بارودۆخی دانیشتووانی گوندەکانی دەوروبەر و کاریگەرییە مرۆییەکانی شەڕیش لەبەرچاو بگیرێت.

٨. ڕۆڵی خەڵکی ڕواندز لە پشتیوانیی شۆڕش

مێژووی شۆڕشی ئەیلوول نابێت تەنها بە ڕووداوەکانی سەنگەر و شەڕ سنووردار بکرێت. پشتگیریی کۆمەڵایەتی و بەشداریی دانیشتووانی ناوچەکان لە بەردەوامیی بزووتنەوەکەدا گرنگ بوو.

توێژینەوەی هیوا سەید سەلیم ئاماژە بەوە دەکات کە خەڵکی ڕواندز لە دابینکردنی خواردن، پەنا، زانیاری و یارمەتیی گواستنەوەدا بەشدار بوون. هەروەها ژنان بە شێوەی جۆراوجۆر لە پشتگیریی پێشمەرگەدا ڕۆڵیان هەبوو و گەنجانیش پەیوەندییان بە ڕیزەکانی پێشمەرگایەتییەوە دەکرد.

• ئامادەکردنی نان و خۆراک بۆ پێشمەرگە.

• دابینکردنی پەنا و شوێنی مانەوە.

• گواستنەوەی زانیاری و یارمەتیی ناوخۆیی.

• بەشداریی گەنجان لە ڕاهێنان و چالاکییە پەیوەندیدارەکان.

• بەشداریی ژنان لە پشتگیریی لۆجستی و خێزانی.

پێویستە ئەم بەشە بە شێوەیەکی تایبەت لە مێژووی ڕواندزدا بخوێندرێتەوە؛ چونکە بەشداریی ژنان و دانیشتووانی مەدەنی زۆرجار لە مێژوونووسییە سەربازییەکاندا کەمتر لە ڕووداوەکانی سەنگەر باس دەکرێت.

لە هەمان کاتدا، پێویستە بیرمان بێت کە دانیشتووانی ناوچەکە تەنها پشتگیر نەبوون؛ بەڵکو بەشێکیان ڕووبەڕووی مەترسی، ئاوارەبوون، زیانی دارایی و تێکچوونی ژیانی ڕۆژانەش بوونەوە.

٩. ژنان لە مێژووی بزاڤی سیاسی و پێشمەرگایەتیی ڕواندزدا

بەشداریی ژنان لەو قۆناغەدا پێویستی بە لێکۆڵینەوەی تایبەت هەیە. بەپێی سەرچاوەکە، ژنان جگە لە ئەرکە خێزانییەکانیان، لە ئامادەکردنی نان و خۆراک، گەیاندنی ئاو و یارمەتییەکانی تر بۆ پێشمەرگەدا ڕۆڵیان هەبووە.

ئەم بەشدارییە دەبێت لە چوارچێوەی بارودۆخی کۆمەڵایەتیی ئەو سەردەمەدا تێبگەین. ژنان لەگەڵ ئەرکەکانی خێزان، ڕووبەڕووی دڵەڕاوکێ، مەترسیی شەڕ و پێویستیی بەردەوامیی ژیانی ڕۆژانە بوونەوە.

بۆ فراوانکردنی ئەم بەشە لە ماڵپەڕی ڕواندز، چاوپێکەوتن لەگەڵ ژنان و ئەندامانی خێزانەکانی ئەو سەردەمە، کۆکردنەوەی بیرەوەری و وێنە کۆنەکان و بەراوردکردنیان لەگەڵ سەرچاوە نووسراوەکان دەتوانێت زانیارییە بەسوودەکان زیاد بکات.

١٠. کاریگەریی شەڕ لەسەر ژیانی دانیشتووان

شەڕ تەنها کاریگەریی سەربازی نییە؛ بەڵکو ژیانی کۆمەڵایەتی، ئابووری و خێزانیی دانیشتووانیش دەگۆڕێت.

توێژینەوەی سەرچاوەکە باس لە سووتاندنی هەندێک ناوچە، ئاوارەبوون و قوربانیی دانیشتووان دەکات.

لە ڕواندز و گوندەکانی دەوروبەریدا، کاریگەرییەکانی شەڕ دەکرێت لە چەند ڕوویەکەوە بخوێندرێنەوە:

یەکەم: ژیانی ئابووری. شەڕ دەتوانێت کشتوکاڵ، ئاژەڵداری، بازرگانی و هاتوچۆی نێوان گوندەکان تێک بدات.

دووەم: ئاوارەبوون و گۆڕانی شوێنی ژیان. مەترسیی بۆردومان و پێکدادان دەتوانێت خێزانەکان ناچار بکات شوێنی نیشتەجێبوونیان بگۆڕن.

سێیەم: کاریگەریی دەروونی و کۆمەڵایەتی. لەدەستدانی کەسە نزیکەکان، دڵەڕاوکێ و نادڵنیایی لەبارەی داهاتوو، کاریگەرییە درێژخایەنەکانیان لەسەر خێزان و کۆمەڵگە هەیە.

چوارەم: پاراستنی یادەوەریی مێژوویی. بیرەوەریی خێزانەکان و چاوپێکەوتن لەگەڵ شاهیدانی ڕووداوەکان دەتوانن بەشێک لەو ئەزموونانە بپارێزن کە لە بەڵگەنامە فەرمییەکاندا بە تەواوی تۆمار نەکراون.

بۆ ئەوەی ئەم بەشە بە وردییەکی ئەکادیمی بڵاو بکرێتەوە، پێویستە ناوی گوندە زیانلێکەوتووەکان، ساڵ و جۆری زیانەکان لەگەڵ سەرچاوەی ڕاستەوخۆ بگونجێندرێن.

١١. ڕێککەوتنی ١١ی ئاداری ١٩٧٠

ڕێککەوتنی ١١ی ئاداری ١٩٧٠ یەکێک بوو لە هەوڵە گرنگە سیاسییەکان بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کورد لە عێراق. ڕێککەوتنەکە هیوای چارەسەرێکی سیاسی و جێبەجێکردنی مافە کوردییەکانی دروست کرد، بەڵام دواتر ناکۆکی لەسەر جێبەجێکردنی ماددەکان و سنووری ناوچەی ئۆتۆنۆمی بەردەوام بوو.

بەپێی لێکدانەوەی توێژینەوەکە، نەبوونی متمانە و ناکۆکی لەسەر جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە لە هۆکارەکانی گەڕانەوەی شەڕ بوون.

بۆ ڕواندز، ئەم قۆناغە دەبێت لە ڕووی گۆڕانی دۆخی سیاسی، پەیوەندیی نێوان هێزەکان و کاریگەریی ئەو گۆڕانکارییانە لەسەر ژیانی دانیشتووان بخوێندرێتەوە.

بەڵام بۆ دیاریکردنی ئەوەی ڕێککەوتنەکە چۆن بە وردی کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵکی ڕواندز هەبووە، پێویستە بەڵگەی تایبەت بە ناوچەکە بەکاربهێنرێت.

١٢. ساڵی ١٩٧٤ و توندبوونەوەی شەڕ

لە ساڵی ١٩٧٤دا، شەڕ لە نێوان حکومەتی عێراق و بزووتنەوەی کوردی دووبارە توند بووەوە. ڕواندز، بەهۆی شوێنی جوگرافی و پەیوەندیی بە ناوچە شاخاوییەکانەوە، لە چوارچێوەی ئەو ڕووداوانەدا گرنگیی خۆی هەبوو.

شەڕی گۆڕنۆک لە ٢ی ئابی ١٩٧٤، وەک لە بەشی پێشوودا باس کرا، یەکێکە لەو ڕووداوانەی کە لە مێژووی ناوچەکەدا شوێنێکی دیاریکراوی هەیە.

ئەم قۆناغە هەروەها پەیوەندییەکی گرنگی بە دۆخی سیاسیی ناوچەکە و پەیوەندییە دەرەکییەکانەوە هەبوو. بۆیە شیکردنەوەی ڕووداوەکانی ڕواندز پێویستی بە لێکدانەوەی هاوکاتیی بارودۆخی ناوخۆی عێراق و پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ هەیە.

١٣. ڕێککەوتنی ئەلجەزائیر و کۆتایی شۆڕش لە ١٩٧٥

بەپێی توێژینەوەکە، کۆتایی شۆڕش کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتیی کوردستان هەبوو و پێویستی بە لێکۆڵینەوە لە لێکەوتەکانی لەسەر ناوچەکانی وەک ڕواندز هەیە.

بۆ ڕواندز، ساڵی ١٩٧٥ خاڵێکی گرنگی وەرچەرخان بوو؛ بەڵام بۆ تێگەیشتن لە وردەکارییە ناوخۆییەکان، پێویستە زانیاریی تایبەت بە کۆچ، گۆڕانی ژیانی خێزانەکان و دۆخی گوندەکان لە سەرچاوەی پشتڕاستکراوەوە کۆبکرێتەوە.

١٤. ڕواندز و مێژووی زارەکی

یەکێک لە ڕێگاکانی فراوانکردنی مێژووی ناوچەیی، کۆکردنەوەی بیرەوەریی شاهیدانی ڕووداوەکانە. لە مێژووی ڕواندزدا، چاوپێکەوتن لەگەڵ پێشمەرگەی ئەو سەردەمە، ئەندامانی خێزانەکان، ژنان و کەسانی ئاگادار لە ڕووداوەکان دەتوانێت زانیارییە بەسوودەکان زیاد بکات.

بۆ ئەم مەبەستە، دەتوانرێت ئەم پرسیارانە لە چاوپێکەوتنەکاندا بەکاربهێنرێن:

• بارودۆخی ژیانی خەڵکی ڕواندز لە ساڵانی ١٩٦١–١٩٧٥ چۆن بوو؟

• کام ڕووداوە سیاسی و سەربازییەکان کاریگەریی زۆرتریان لەسەر ناوچەکە هەبوو؟

• ژنان و خێزانەکان چۆن ڕووبەڕووی دۆخی شەڕ دەبوونەوە؟

• کێشە و گۆڕانکارییەکانی ئەو سەردەمە چ کاریگەرییەکیان لەسەر ئابووری و ژیانی ڕۆژانە هەبوو؟

• چ وێنە، بەڵگەنامە یان بیرەوەرییەک لەو ماوەیەدا لە خێزانەکاندا ماوەتەوە؟

پێویستە وەڵامەکان بە ڕەزامەندیی کەسانی چاوپێکەوتن‌لێکراو تۆمار بکرێن و لەگەڵ سەرچاوە نووسراوەکان بەراورد بکرێن. بیرەوەریی کەسی سەرچاوەیەکی گرنگە، بەڵام هەموو وردەکارییەکانی بەبێ پشتڕاستکردنەوە نابێت وەک ڕاستییەکی کۆتایی پێشکەش بکرێن.

١٥. ئەنجام

بزاڤی سیاسی و پێشمەرگایەتی لە ڕواندز لە نێوان ساڵانی ١٩٦١–١٩٧٥دا بەشێکی گرنگ بوو لە مێژووی هاوچەرخی کوردستان. لەم ماوەیەدا، جوگرافیای ناوچەکە، ڕێکخستنە سیاسییەکان، ڕووداوە سەربازییەکان و پشتیوانیی کۆمەڵایەتی بە شێوەی جۆراوجۆر کاریگەرییان لەسەر بزاڤەکە هەبوو.

شەڕی هەندرێن لە ١٩٦٦ و شەڕی گۆڕنۆک لە ١٩٧٤ دوو ڕووداوی گرنگن کە لە سەرچاوەی تایبەت بە ڕواندزدا باس کراون. هەروەها ڕۆڵی خەڵک، ژنان، گەنجان و خێزانەکان لە پشتیوانیی بزاڤەکەدا نیشان دەدات کە مێژووی شۆڕش تەنها مێژووی فەرماندە و سەنگەر نییە، بەڵکو مێژووی کۆمەڵگەیەکیشە کە ڕووبەڕووی گۆڕانکاری و مەترسییەکانی ئەو سەردەمە بووەتەوە.

کۆتایی شۆڕش لە ١٩٧٥دا خاڵێکی گرنگی وەرچەرخان بوو؛ بەڵام ئەزموونی ئەو ساڵانە لە یادەوەریی کۆمەڵایەتی و مێژووییی کوردستاندا شوێنی خۆی جێهێشتووە.

لەبەر ئەوە، پاراستن و تۆمارکردنی مێژووی ڕواندز، کۆکردنەوەی بەڵگەنامە و وێنە کۆنەکان، و تۆمارکردنی بیرەوەریی شاهیدانی ڕووداوەکان ئەرکێکی گرنگە بۆ پاراستنی میراتی مێژوویی ناوچەکە بۆ نەوەکانی داهاتوو.

سەرچاوە سەرەکییەکە

هیوا سەید سەلیم، «بزاڤی سیاسی و پێشمەرگایەتی لە ڕواندز ١٩٦١–١٩٧٥: توێژینەوەیەکی مێژوویی ـ سیاسی»، ئاپۆڕانیوز، ٢٣ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٦.

خوێندنەوەی توێژینەوەی سەرەکی لە ئاپۆڕانیوزسەرچاوەی سەرەکییەکە چەندین کتێبی کوردی و یاداشت و چاوپێکەوتنی مێژوویی بەکار هێناوە؛ بۆیە بۆ بابەتێکی تەواوتر، باشە لیستی سەرچاوەکانی لە کۆتایی بابەتەکەدا بپارێزرێت و بەشە هەستیارەکان لەگەڵ بەڵگەنامەکانی تر بەراورد بکرێن.

تێبینی بۆ بڵاوکردنەوە لە ماڵپەڕ: وێنەکانی سەر بابەتەکە بۆ ڕوونکردنەوەی شوێن و بارودۆخی مێژوویی پێشنیار کراون؛ پێویستە وێنەی ڕاستەقینەی ئارشیفی لەگەڵ ناوی وێنەگر، بەروار و سەرچاوەی مۆڵەت‌پێدراو جیا بکرێتەوە لە وێنەی بازسازی‌کراو. هەروەها ئەگەر بەشێک لە دەقی توێژینەوەی ئاپۆڕانیوز بە شێوەی ڕاستەوخۆ دەگوازرێتەوە، مافی بڵاوکردنەوە و ڕێگەپێدانی نووسەر پێشتر بپشکنە؛ ئەم دەقە وەک دەقێکی ڕێکخراو و بازنووسراو ئامادە کراوە، نەک وەک کۆپیی تەواوی سەرچاوەکە.